LỊCH SỬ TRUÔNG BỒN

Trong tiếng Nghệ, “Truông” là danh từ để chỉ một đoạn đèo dốc hiểm trở, có nhiều núi cao, vực sâu. Truông Bồn là một đoạn đèo dốc như thế, có chiều dài 5km, nằm trên tuyến đường chiến lược 15A, huyết mạch giao thông quan trọng của tuyến vận tải Trường Sơn để chi viện cho chiến trường Miền Nam. Thực hiện tinh thần chỉ đạo của Trung ương, từ năm 1959, những cán bộ kỹ thuật, kỹ sư cầu đường, bộ đội công binh... bắt đầu vượt đèo, lội suối, ăn rừng ngủ núi để mở đường vào Nam. Truông Bồn là một trong những điểm tập kết hàng hóa, vũ khí lớn của miền Bắc. Do đặc thù của chiến tranh và yêu cầu về quân sự, Truông Bồn trở thành "yết hầu" giao thông, nơi luôn có mức độ tập trung cao các tuyển vận tải vượt qua địa bàn Nghệ An, để từ đó tạo lập nguồn hàng chủ đạo cho toàn tuyến vận tải Trường Sơn. Sở dĩ Truông Bồn có vị thế trọng yếu như vậy bởi đây là nơi duy nhất nối liền các mạch máu giao thông: Quốc lộ 1A, đường số 7, đường 34, mốc Km số 0, nơi xuất phát những ngả đường đánh Mỹ. Từ Km số 0 ấy, có con đường về xuôi, băng qua Đô Lương tới Nam Đàn. Đây chính là đường 30 vượt dốc lửa Truông Bồn, một chặng trên con đường Trường Sơn huyền thoại. Tuyến đường này xuyên qua nhiều vùng rừng núi kín đáo, tương đối xa biển, con đường ẩn mình dưới tán cây xanh, được các ngọn núi che chắn, nên tầm phát hiện của máy địch có phần bị hạn chế. Ở đây có khu vực 12 thung, bộ đội công binh đã xây dựng các kho tập kết cho xe, pháo, chiến sĩ... có chỗ cơ động, ẩn nấp hay bốc dỡ hàng để tiếp tục hành quân vào mặt trận. Tuy nhiên, về mùa mưa các phương tiện vận tải, hành quân thường gặp nhiều trở ngại vì nền đường có đoạn là đá cứng, có đoạn phải vượt qua ngầm, khe suối, cầu dã chiến... nên thường bị lún, mỗi khi mùa mưa đến, đường trở nên lầy lội. Bom ném càng nhiều, mặt Truông càng mấp mô rất khó di chuyển. Tuy vậy, lợi thế về địa hình, mặt cản và khoảng cách của Truông Bồn đã làm cho đoạn đường này trở thành một địa bàn quan trọng trong công tác vận tải, hậu cần phục vụ cuộc kháng chiến.

Từ năm 1965 – 1968, sau khi bị thất bại nặng nề, liên tiếp trên các chiến trường miền Nam, đế quốc Mỹ đã leo thang ném bom đánh phá miền Bắc. Mục tiêu chiến lược của chúng là nhằm cắt đứt sự chi viện của hậu phương miền Bắc đối với chiến trường miền Nam, phá hoại công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đưa Việt Nam trở về thời kỳ đồ đá. Truông Bồn được không quân Mỹ xem là yết hầu vận tải, bởi có cung đường độc đạo, địa hình hiểm trở, đèo dốc, nếu tập trung đánh phá sẽ gây nên tình trạng ùn tắc kéo dài, từ đó tạo nên “tọa độ chết” tại trọng điểm này. Với 5.000 lượt máy bay xuất kích từ căn cứ quân sự Utapao và đảo Wam, ngày cao điểm không quân Mỹ đánh phá lên tới 131 lần, trung bình cứ 10 phút, Truông Bồn phải hứng chịu một trận bom. Suốt ngày đêm không lúc nào Truông Bồn ngớt tiếng bom đạn, nơi đây được xem là tọa độ lửa ác liệt nhất Miền Bắc. Để phá hủy tuyến đường và phát quang khu vực Truông Bồn nhằm phát hiện các mục tiêu, địch dùng nhiều thủ đoạn đánh phá khác nhau, có khi chúng dùng máy bay do thám chỉ điểm đánh từng đợt, có khi tập trung lực lượng đánh ồ ạt, dai dẳng... Ban ngày chúng tập trung đánh chặn các lối ra vào, ban đêm thả pháo sáng, tập kích các lực ứng cứu đường và đoàn xe vận tải của ta. Số lượng, chủng loại bom đạn cũng có sự khác nhau, vừa dùng bom phá, bom Napan, bom phát quang, chúng vừa ném bom sát thương, bom nổ chậm, bom từ trường... sát hại lực lượng TNXP, bộ đội, dân quân và gây khó khăn, phức tạp cho ta trong công tác bảo vệ, sửa chữa tuyến đường. Bom đạn của địch đã làm cho vùng Truông Bồn vốn xanh tươi trù phú trở thành một bãi trắng hoang tàn, xác xơ, hàng ngàn héc ta rừng bị tiêu rụi, 211 thôn làng dọc tuyến đường bị tàn phá; hàng trăm chiếc xe Ô tô chở hàng và hàng trăm khẩu pháo của bộ đội ta bị phá hủy, 1.240 cán bộ, chiến sỹ bộ đội, dân quân tự vệ, TNXP, công nhân ngành giao thông hy sinh.

Để bảo vệ vị trí chiến lược quan trọng của Truông Bồn, Tỉnh ủy, ủy ban hành chính tỉnh Nghệ An tập trung lãnh đạo, chỉ đạo các ngành, các địa phương huy động lực lượng dồn sức cho Truông Bồn giữ vững mạch máu giao thông. Lực lượng chiến đấu gồm: Binh trạm 1 đơn vị vận tải, tiểu đoàn 1 công binh, bộ đội công binh D30 quân khu 4, đại đội công binh 27; tiểu đoàn 67 tên lửa thuộc trung đoàn tên lửa 278, tiểu đoàn 72 tên lửa thuộc trung đoàn 236, trung đoàn phòng không 222; 4 tiểu đoàn pháo 37 ly, pháo 12,7 ly của bộ đội dân quân tự vệ, trung đoàn 224 và trung đoàn 232 pháo cao xạ, hạt giao thông 10, tự vệ Bưu điện Đô Lương; các đơn vị thanh niên xung phong: 303, 304, 307, 316, 317, 318, 327, 332, 340 và lực tượng dân quân, nhân dân địa phương; các tổ quan sát, đếm bom, cắm tiêu, tổ rà phá bom mìn, bộ phận ứng cứu đường cùng mạng lưới thông tin liên lạc.

Trong khói lửa, đạn bom ác liệt, sự sống và cái chết cận kề nhưng hàng ngàn cán bộ, chiến sỹ, dân công hỏa tuyến và nhân dân vẫn kiên cường bám trụ, mưu trí, chiến đấu dũng cảm trên tuyến lửa, tiêu biểu là lực lượng thanh niên xung phong với quyết tâm sắt đá "Tim có thể ngừng đập nhưng đường không thể tắc", "Sống bám cầu, bám đường; chết kiên cường dũng cảm" , giữ vững mạnh máu giao thông cho những đoàn xe, đoàn quân ra tiền tuyến... Các lực lượng của quân và dân ta đã bắn rơi nhiều máy bay Mỹ, bắt sống 01 giặc lái, rà phá hàng ngàn quả bom nổ chậm các loại, đóng góp trên 2 triệu ngày công, đào đắp hàng triệu m3 đất đá, đưa 94 ngàn lượt xe quân sự vượt qua “Truông” an toàn; vận chuyển và giải tỏa hơn 1 triệu tấn hàng, cung cấp hàng chục triệu cây phi lao, cọc tre và các loại gỗ chống lầy - làm cầu cho xe qua; huy động 4.500 xe đạp thồ, 4.500 xe ba gác, 4.500 xe đầu bò, 900 xe cút kít.

Trong khói lửa đạn bom, Truông Bồn từng vinh dự đón đồng chí Tổng bí thư Lê Duẩn, đồng chí Phan Trọng Tuệ - Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải, Đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, tư lệnh đoàn 559 và nhiều đồng chí cán bộ cao cấp của Đảng, Nhà nước và Quân đội đã về thăm, kiểm tra, động viên tinh thần chiến đấu và phục vụ chiến đấu trong những năm tháng ác liệt.

Tại Truông Bồn đã xuất hiện nhiều tấm gương hy sinh oanh liệt góp phần làm nên huyền thoại Truông Bồn. Tiêu biểu là sự hy sinh của 13 chiến sỹ TNXP Đại đội 317 - Tổng đội TNXP chống Mỹ cứu nước. Đại đội TNXP 317 là đơn vị chủ lực nên được điều động đi làm nhiệm vụ ở nhiều tuyến đường, sau hơn 3 năm phục vụ ở các trọng điểm giao thông quan trọng, đầu năm 1967 đơn vị được lệnh chuyển đến tọa độ lửa Truông Bồn, sang tháng 7/1968 trước tình hình máy bay Mỹ đánh phá ác liệt, Đại đội 317 đã phát động chiến dịch 100 ngày đêm đảm bảo mạch máu giao thông. Đơn vị làm nhiệm vụ trực chiến 24/24 giờ để quan sát, cảnh báo máy bay Mỹ; đánh dấu vị trí bom nổ chậm để cùng công binh phá bom, san lấp hố bom, bảo đảm mặt đường, rồi lại thức trắng đêm với chiếc áo trắng làm "cọc tiêu sống" dẫn hàng ngàn chuyến xe chở hàng vào Nam vượt qua trọng điểm an toàn. Hằng ngày họ phải đối mặt với bom đạn hiểm nguy, với khắc nghiệt của gió lào, mưa phùn gió bắc và sự thiếu thốn về phương tiện làm việc. Công việc nặng nhọc nhưng ăn uống lại hết sức kham khổ, bữa ăn chính chỉ có cơm với bát canh rau rừng, có khi chỉ có vắt mì luộc chấm muối vừng nhưng với quyết tâm sắt đá không để đường tắc. Họ đã có phong trào tiếng hát át tiếng bom để an ủi, động viên nhau khi làm việc, cũng như để vơi đi vất vả hàng ngày. Hơn 100 ngày đêm chiến dịch, được lệnh của Ban chỉ huy Tổng đội cho phép Đại đội 317 xét một số đồng chí có thời gian phục vụ đã hết nhiệm kỳ 3 năm, có nhiều thành tích trong đơn vị có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn được xuất ngũ. Đơn vị đã xét chọn được 8 đồng chí, trong đó: một người có anh trai là liệt sỹ vừa hy sinh tại chiến trường miền Nam; một đôi nam nữ yêu nhau đã 3 năm chỉ chờ xuất ngũ là tổ chức lễ cưới; có 4 người đã nhận được giấy báo nhập học tại các trường chuyên nghiệp. 8 đồng chí này đã được tổ chức gặp mặt chia tay đồng đội. Nhưng đêm 30 tháng 10 năm 1968, Đại đội 317 nhận được lệnh phải cấp tốc giải phóng giao thông cho đoàn xe quân sự vượt qua Truông vào Nam trước khi trời sáng. Trước tình hình đó, cả 8 người đã xung phong ra hiện trường cùng đơn vị làm nhiệm vụ với tinh thần "Một giờ còn ở đơn vị là một giờ còn ra chiến trường"; "Đường chưa thông không tiếc máu xương". 4 giờ sáng ngày 31 tháng 10 năm 1968, toàn đơn vị khẩn trương tập trung san lấp hố bom, Đến 6h10 phút...khi công việc sắp hoàn thành, bất ngờ, một tốp máy bay lao tới ào ạt trút bom xuống Truông Bồn, mặt đất rung chuyển, bầu trời lả tả rơi xuống những mảnh áo, cán xẻng, cành cây… đội hình tiểu đội 2 lập tức bị vùi nát dưới trận bom tàn khốc... đồng đội chưa kịp cứu thì những loạt bom tiếp tục trút xuống trận địa, cả Truông Bồn chìm trong biển lửa.... khói bom chưa tan, đồng đội lao ra gào thét, đào bới, bới 1 lúc thì túm được tóc và đầu súng lôi ra, cơ thể vẫn còn ấm, đó là chị Thông, người may mắn sống sót. Còn lại 13 chiến sỹ thân xác đã tan vào đất đá, cỏ cây, tất cả những gì tìm được chỉ là những thi thể không nguyên vẹn hình hài; bên hố bom còn nửa vành nón có ghi 2 chữ “tặng Dung”; một cánh tay trên cổ tay còn buộc 1 chiếc khăn mùi soa màu đỏ, bị bom mỹ hất tạt vào trong tận bìa rừng, trong chiếc khăn mùi soa có 1 giấy báo nhập học mang tên Vũ Thị Hiên. Gạt nước mắt, đồng đội gom về những mẫu xương thịt trộn lẫn bùn đất, không biết được của ai lại ai, đành ngậm ngùi đắp cho các chị, các anh một ngôi mộ chung! Điều làm chúng ta khắc khoải, nhói đau bởi trận bom tàn khốc ấy đã cướp đi sinh mạng của 11 cô giái và 2 chàng trai khi mà chỉ còn ít giờ nữa, Mỹ tuyên bố ngừng ném bom trên toàn Miền Bắc, chỉ còn ít giờ nữa thôi họ sẽ bước chân về phía hòa bình. Họ ngã xuống ở cái tuổi đẹp nhất của cuộc đời, chị Hoài vừa tròn 17, chị Tâm, nhiều nhất cũng chỉ mới 22 tuổi thôi. 13 chiến sỹ Đại đội TNXP đã mãi mãi ra đi, mãi mãi canh giữ cho con đường không bao giờ tắc, góp phần quyết định vào chiến thắng trên chiến trường miền Nam, bẻ gãy ý chí xâm lược của kẻ thù.

Lực lượng thanh niên xung phong, với lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc, đã viết nên những trang sử chói lọi bằng chính máu xương của mình tại Truông Bồn... Sự hy sinh thầm lặng của những con người ấy có khi không được nhắc đến nhiều trong sách vở, nhưng lại sống mãi trong tâm thức của nhân dân. Những tiếng cuốc, tiếng xẻng lẫn trong tiếng bom đạn; những bàn tay gầy guộc cào từng khối đất đá để thông đường; những nụ cười lạc quan giữa đêm trường khói lửa – tất cả đã tạo nên một Truông Bồn anh hùng, sừng sững giữa lịch sử. Họ hy sinh không chỉ tuổi trẻ, mồ hôi, nước mắt mà cả sinh mạng – những gì thiêng liêng nhất của con người – để đổi lấy từng chuyến xe ra mặt trận, từng đoàn quân vào Nam, từng thắng lợi của dân tộc. Nhưng sự hy sinh ấy lại âm thầm, lặng lẽ, không cần đền đáp, bởi họ sống và chiến đấu bằng lý tưởng cao đẹp: “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”, “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước, mà lòng phơi phới dậy tương lai”.

Ghi nhận địa danh Truông Bồn, ghi nhận sự cống hiến và hy sinh oanh liệt của quân và dân nơi đây, ngày 12 tháng 01 năm 1996, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin có Quyết định số 51 công nhận Di tích lịch sử Quốc gia Truông Bồn. Ngày 23 tháng 9 năm 2008, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam có Quyết định số 1304 Phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Tập thể 14 chiến sĩ Thanh niên xung phong Đại đội 317.

          Với ý nghĩa to lớn đó, Đảng và Nhà nước đã quan tâm đầu tư xây dựng Khu Di tích Truông Bồn trở thành “Địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, ngày 19 tháng 4 năm 2010 UBND tỉnh Nghệ An có Quyết định số 1591 phê duyệt Dự án đầu tư xây dựng công trình: Bảo tồn, tôn tạo Khu di tích lịch sử Truông Bồn. Cùng với tỉnh Nghệ An, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Bộ Giao thông Vận tải và nhiều cơ quan, đơn vị, tập thể, cá nhân trong và ngoài nước đã đầu tư, quyên góp, ủng hộ xây dựng, tôn tạo Khu di tích trên diện tích 22 héc ta với tổng mức đầu tư 365 tỷ đồng. Công trình được khởi công vào ngày 27/10/2012, đến tháng 8 năm 2015, công trình được hoàn thành. Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức lễ khánh thành trong niềm vui của nhân dân khắp mọi miền của Tổ quốc và của hàng vạn đại biểu và nhân dân về dự lễ khánh thành.

Truông Bồn đã thực sự trở thành địa chỉ đỏ, là nơi giáo dục truyền thống cách mạng sâu sắc cho cán bộ, nhân dân và các lực lượng vũ trang, đặc biệt là thế hệ trẻ hôm nay và mai sau. Ở nơi này, Truông Bồn hôm nay và mai sau, mãi vang vọng những lời ru của đất mẹ như là lời ru của cả dân tộc để linh hồn các chị, các anh được yên giấc ngàn thu. Nơi đây ngày ngày luôn ngát thơm hương hoa của các Đoàn đại biểu và du khách trong và ngoài nước về thăm viếng, tri ân các chị, các anh, những người anh hùng đã “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”!.  

--------------